Jumba la kifahari la Jammeh nchini Marekani lapigwa mnada

Banjul. Serikali ya Gambia imethibitisha kupokea zaidi ya Dola za Marekani milioni 2.57, sawa na takribani Sh6.79 bilioni, zilizotokana na kuuzwa kwa jumba la kifahari lililokuwa linamilikiwa na rais wa zamani wa nchi hiyo, Yahya Jammeh, nchini Marekani.

Fedha hizo zimewekwa katika akaunti ya Mfuko wa Fidia kwa Waathirika katika Benki Kuu ya Gambia na zitatumika kulipa fidia kwa watu walioathiriwa na ukiukwaji wa haki za binadamu, matumizi mabaya ya madaraka na vitendo vingine vilivyohusishwa na utawala wake.

Tume ya Fidia kwa Waathirika ya Gambia ilithibitisha Oktoba 20, 2026 kuwa imepokea Dola 2,573,414.10 kutokana na kutaifishwa na kuuzwa kwa mali hiyo iliyoko Potomac, Maryland, Marekani.

Tume imesema fedha hizo zitatumika kwa malipo ya fidia pekee kwa waathirika wanaostahili, kwa mujibu wa Sheria ya Fidia kwa Waathirika ya mwaka 2023.

Hatua hiyo inatoa matumaini kwa waathirika na familia zao ambao wamekuwa wakisubiri fidia kwa miaka kadhaa, huku baadhi yao wakikabiliwa na changamoto za kiuchumi, kiafya na kijamii zilizosababishwa na kupotea au kuuawa kwa ndugu zao.

Hata hivyo, kurejeshwa kwa fedha hizo ni sehemu tu ya mchakato mpana wa kuwafidia waathirika, ambao unakabiliwa na mahitaji makubwa ya kifedha na changamoto za usimamizi wa mali zilizohusishwa na utawala wa Jammeh.

Jinsi jumba lilivyounganishwa na ufisadi

Kwa mujibu wa Wizara ya Sheria ya Marekani, jumba hilo lilinunuliwa na Jammeh na mke wake, Zineb Jammeh, kwa kutumia fedha ambazo mamlaka za Marekani zinadai zilitokana na rushwa na ubadhirifu wa fedha za umma za Gambia.

Taarifa ya wizara hiyo iliyotolewa Septemba 18, 2026, inaeleza kuwa Jammeh alipata mamilioni ya dola kwa ubadhirifu na kupokea rushwa kutoka kwa wafanyabiashara waliotaka kupata au kudumisha haki za kufanya biashara bila ushindani katika sekta mbalimbali za uchumi wa Gambia.

Mali hiyo ilichunguzwa na mamlaka za Marekani, ambazo zilifungua kesi ya kiraia ya kutaifisha mali inayodaiwa kununuliwa kwa mapato ya uhalifu.

Baada ya taratibu za kisheria kukamilika, jumba hilo liliuzwa na mapato yake kuelekezwa kwa Gambia kwa ajili ya kuwafidia waathirika.

Uchunguzi uliofanywa nchini Gambia pia uliibua maswali kuhusu namna Jammeh alivyokusanya utajiri mkubwa wakati wa utawala wake.

Tume ya Janneh, iliyoanzishwa mwaka 2017 kuchunguza shughuli za kifedha za rais huyo wa zamani na washirika wake, ilibaini madai ya ubadhirifu wa fedha za umma na kupokea rushwa kutoka kwa wafanyabiashara.

Ripoti ya uchunguzi huo ilihusisha utajiri wa Jammeh na matumizi mabaya ya rasilimali za serikali, ikiwemo fedha zilizopatikana kupitia biashara zilizokuwa zikipewa upendeleo maalumu.

Kwa mujibu wa uchunguzi ulioelezwa na JusticeInfo, kampuni ya mafuta nchini Gambia iliarifiwa mwaka 2010 kuwa haki yake ya kuagiza mafuta bila ushindani ingeisha mwishoni mwa mwaka huo.

Siku moja baada ya haki hiyo kuongezwa muda, Dola milioni moja zilihamishwa kutoka akaunti ya kampuni hiyo, fedha ambazo uchunguzi ulihusishwa na ununuzi wa jumba la Potomac.

Hata hivyo, madai kuhusu chanzo cha fedha hizo yanapaswa kutofautishwa na ukweli kwamba mamlaka za Marekani zilichukua hatua za kisheria dhidi ya mali hiyo na kurejesha mapato yake kwa ajili ya fidia.

Utajiri mkubwa na mali zilizochunguzwa

Juhudi za kurejesha mali za Jammeh hazikuishia kwenye jumba la Marekani. Tume ya Janneh ilichunguza mali na shughuli mbalimbali za kifedha zilizohusishwa na rais huyo wa zamani, ikiwemo magari, mifugo, mashamba, hisa katika kampuni na mali nyingine za thamani.

Hata hivyo, kurejesha mali hizo kumekuwa na changamoto.

Ripoti ya uchunguzi iliyochapishwa na JusticeInfo Machi 10, 2026, ilieleza kuwa kamati maalumu ya Bunge la Gambia ilibaini dosari katika mchakato wa kurejesha na kuuza baadhi ya mali za Jammeh.

Ripoti hiyo ya kurasa 324 ilieleza changamoto zilizohusisha uratibu dhaifu kati ya taasisi, mapungufu ya kumbukumbu na kasoro katika usimamizi wa uuzaji wa mali. Pia ilipendekeza baadhi ya watu waliohusika kuchunguzwa zaidi kuhusu uwezekano wa makosa ya jinai.

Kwa mujibu wa takwimu zilizotajwa katika ripoti hiyo, serikali ilikuwa imetangaza kurejesha takribani Dola milioni 23.7 kutokana na uuzaji wa mali mbalimbali kati ya mali 35 zilizohusishwa na Jammeh.

Mali hizo zilijumuisha magari, ndege, matrekta, mifugo, hisa na mapato kutoka biashara zake.

Kiasi hicho ni kidogo ikilinganishwa na ukubwa wa mali ambazo uchunguzi wa serikali ulihusisha na ubadhirifu wakati wa utawala wake. Hali hiyo imeongeza umuhimu wa usimamizi wa uwazi katika kutafuta, kuuza na kurejesha mali zinazodaiwa kupatikana kwa njia zisizo halali.

Waathirika bado wanasubiri haki

Jammeh aliongoza Gambia kuanzia mwaka 1994 hadi Januari 2017, alipoondoka madarakani baada ya kushindwa katika uchaguzi wa Desemba 2016 na kukataa awali kukubali matokeo.

Hatimaye aliondoka nchini kufuatia shinikizo la mataifa ya Afrika Magharibi na vitisho vya kuingilia kijeshi ili kuhakikisha uhamisho wa madaraka unafanyika.

Utawala wake ulihusishwa na madai ya kukamatwa kiholela, mateso, kupotezwa kwa watu kwa lazima na mauaji. Tume ya Ukweli, Maridhiano na Fidia (TRRC) ilichunguza ukiukwaji huo na kutambua waathirika waliostahili kufidiwa.

Mwaka 2019, serikali ilitoa malipo ya awali ya fidia yenye thamani ya dola milioni 50. Hata hivyo, malipo hayo hayakutosha kukidhi mahitaji yote ya waathirika.

Sheria ya Fidia kwa Waathirika iliyopitishwa mwaka 2023 iliweka msingi wa kuanzishwa kwa mfuko na tume maalumu ya kusimamia mchakato huo.

Machi 2025, Waziri wa Sheria wa wakati huo, Dawda Jallow, aliliambia Bunge kuwa dola milioni 20 zilitengwa katika bajeti ya mwaka huo kuanzisha mchakato wa fidia.

Alieleza pia kuwa mapato yatakayopatikana kutokana na kuuzwa kwa mali ya Potomac yangepelekwa moja kwa moja kwenye mfuko wa waathirika.

Tume mpya ilipewa jukumu la kupitia kesi za waathirika waliotambuliwa na TRRC, kutathimini vigezo vya fidia na kuwasajili watu wengine ambao hawakufikiwa na uchunguzi wa awali.

Baadhi ya familia zimeeleza kuwa kuchelewa kwa malipo kumeongeza ugumu wa maisha, hasa kwa walioachwa na watoto na wenzi waliopoteza wapendwa wao.

Kwa familia hizo, fidia si suala la fedha pekee, bali pia ni sehemu ya juhudi za serikali kutambua madhara waliyopata na kuwasaidia kuanza upya.